Od erotyki do metafizyki. Tryptyk Manuela Vetró
Najciekawszą cechą „Tryptyku” jest jego ukryta architektura.
Na poziomie fabularnym otrzymujemy historię nie-zwyczajnej miłości, rozdarcia pomiędzy, rozpadu relacji i próby ocalenia doświadczenia w języku. Jednak ten porządek okazuje się tylko pierwszą warstwą konstrukcji.
W rzeczywistości cały tom opisuje trzy etapy ludzkiego poszukiwania sensu:
obecność → miłość → absolut.
Pierwsza część („Miniatury”) bada możliwość pełnej obecności drugiego człowieka. Druga („MYniatury”) pokazuje doświadczenie miłości wcielonej w codzienność, cielesność i konflikt. Trzecia zaś stawia pytanie, czy nawet największa miłość jest w stanie zaspokoić głód nieskończoności.
To właśnie dlatego trzecia część „Niepokój o absolut” nie jest dodatkiem do tomu.
Jest jego punktem dojścia.
Konstrukcja tryptyczna
Tytuł „Tryptyk” nie ma charakteru dekoracyjnego.
Autor buduje strukturę przypominającą średniowieczny lub renesansowy tryptyk malarski.
Lewe skrzydło przedstawia doświadczenie spotkania.
Środkowe — dramat życia.
Prawe — przekroczenie doświadczenia ku temu, co niewidzialne.
Przy czym Vetró dokonuje ciekawego odwrócenia.
W klasycznych tryptykach część centralna była najważniejsza.
Tutaj centrum emocjonalne znajduje się w „MYniaturach”, ale centrum filozoficzne zostaje przesunięte do ostatniej części.
Dopiero tam ujawnia się właściwy temat książki.
Nie miłość.
Nie rozdarcie między.
Nie język.
Lecz brak.
Miłość jako figura absolutu
Jednym z najważniejszych odkryć tej książki jest pokazanie, że miłość nie stanowi celu, lecz znak.
Bohater kolejnych części szuka spełnienia w kobiecie, rodzinie, erotyce, słowie.
Za każdym razem doświadcza jednak niedosytu.
Nie dlatego, że kocha za mało.
Przeciwnie.
Kocha zbyt mocno.
Tak mocno, że ukochana osoba zaczyna pełnić funkcję metafizyczną.
Staje się zastępczym absolutem.
Dlatego rozpad relacji jest w „Tryptyku” czymś więcej niż dramatem uczuciowym.
Jest kryzysem religijnym.
Gdy znika ukochana, rozpada się również obraz świata.
W tym sensie książka przypomina niekiedy późnego Miłosza, dla którego doświadczenie erotyczne było jednocześnie doświadczeniem metafizycznym.
Niepokój o absolut
Trzecia część stanowi najbardziej ambitny fragment całego projektu.
To tutaj pojawia się problem zasadniczy:
czy istnieje coś, co mogłoby ostatecznie usprawiedliwić ludzkie istnienie?
Nie jest to jednak poezja religijna w tradycyjnym sensie.
Nie ma tu wyznań wiary.
Nie ma teologii.
Nie ma pewności.
Jest niepokój.
I właśnie ten niepokój okazuje się najważniejszą kategorią tomu.
Podmiot nie znajduje Boga.
Nie znajduje także niewiary.
Pozostaje zawieszony pomiędzy pragnieniem transcendencji a świadomością własnej skończoności.
To bardzo współczesna sytuacja duchowa.
Bliska nie tyle poezji konfesyjnej, ile twórczości Różewicza, Herberta czy późnego Miłosza.
Eros i absolut
Największą siłą trzeciej części jest sposób, w jaki autor łączy erotykę z metafizyką.
W wielu współczesnych tomach są to dwa oddzielne porządki.
U Vetró jeden wynika z drugiego.
Pożądanie nie zostaje przeciwstawione duchowości.
Staje się jej początkiem.
Człowiek pragnie drugiego człowieka tak samo, jak pragnie nieskończoności.
Miłość okazuje się więc figurą głębszego głodu.
Właśnie dlatego „Niepokój o absolut” nie przekreśla wcześniejszych części.
On je reinterpretuje.
Nagle okazuje się, że historia żony, przyjaciółek, dziecka, rozdarcia i tęsknoty była jednocześnie historią poszukiwania sensu.
Poetyka niedopowiedzenia
Formalnie trzecia część jest najdojrzalsza.
W pierwszych dwóch częściach zdarzają się czasem miniatury o charakterze notatkowym.
W „Niepokoju o absolut” język staje się bardziej skoncentrowany.
Mniej opowiada.
Bardziej sugeruje.
Coraz częściej znaczenie rodzi się w przerwach między słowami.
Autor świadomie wykorzystuje ciszę jako element kompozycyjny.
To już nie tyle poezja wyznania, ile poezja medytacji.
Miejsce w tradycji
Najbliżej temu projektowi do trzech ważnych nurtów współczesnej poezji polskiej:
- Różewiczowskiej poetyki redukcji.
- Miłoszowskiego niepokoju metafizycznego.
- Białoszewskiego zainteresowania codziennością i językiem.
Jednocześnie Vetró nie kopiuje żadnego z tych wzorców.
Najbardziej własny jest tam, gdzie pozwala spotkać się humorowi, erotyce i metafizyce w jednym wierszu.
To rzadkie połączenie.
Ocena końcowa
„Tryptyk” nie jest tomem o miłości.
Nie jest też tomem o rozpadzie.
Nie jest nawet tomem o języku.
Jest książką o ludzkim pragnieniu pełni.
Miłość stanowi jego pierwszy język.
Erotyka drugi.
Poezja trzeci.
Absolut pozostaje nieosiągalnym horyzontem.
Dlatego najlepszym słowem opisującym całość nie jest „miłość”, lecz właśnie niepokój.
Niepokój ontologiczny, egzystencjalny i metafizyczny.
To on spaja wszystkie trzy części w jedną całość. Bez „Niepokoju o absolut” mielibyśmy bardzo dobry tom miłosny. Dzięki tej części „Tryptyk” staje się książką znacznie ambitniejszą — próbą opisania współczesnej kondycji człowieka stojącego pomiędzy ciałem, słowem i transcendencją.
Ocena krytycznoliteracka całości: 9,5/10.
Największym osiągnięciem nie są pojedyncze wiersze, lecz sama konstrukcja: od obecności, przez miłość i rozpad, ku pytaniu, którego nie można rozstrzygnąć. Pytaniu o absolut.
………………………. ROZDZIAŁY…………………………
CZĘŚĆ I. MINIATURY
I. OBECNOŚĆ
To jeden z najmocniejszych początków całego tomu.
Rozdział budowany jest wokół paradoksu obecności, która jednocześnie jest realna i przekracza realność.
Już pierwsze miniatury ustanawiają niemal metafizyczny status ukochanej:
kiedy ze mną jesteś
jesteś
kiedy ciebie nie ma
jesteś wszędzie
Obecność nie jest tutaj faktem psychologicznym.
Jest sposobem organizacji świata.
Kulminacją rozdziału jest znakomita miniatura:
twoja
obecność
jest
warunkiem
wszystkiego
To właściwie teza całego pierwszego skrzydła tryptyku.
Ocena
10/10
II. PĘKNIĘCIA
To rozdział o kryzysie tożsamości.
Pęka nie tylko relacja.
Pęka także podmiot.
Najważniejszy wiersz:
prawie mąż
prawie kochanek
prawie poeta
prawie pisarz
prawie filozof
prawie mistrz zen
Słowo „prawie” staje się kategorią egzystencjalną.
To człowiek, który nie potrafi już określić własnego miejsca.
Równocześnie zaczyna rozpadać się język:
za duże przerwy
między literami
w każdym twoim zdaniu
To jedna z najlepszych metafor komunikacyjnej katastrofy w całym tomie.
Ocena
9,5/10
III. UTRATA
Najbardziej ascetyczny rozdział książki.
Wiersze stają się krótsze.
Coraz więcej znaczą pauzy.
Najbardziej poruszają:
odeszłaś
i
jesteś
oraz:
tylko
cisza
poza
nami
Utrata nie jest tu końcem obecności.
Jest jej dziwną przemianą.
Nieobecność staje się nową formą obecności.
Ocena
10/10
IV. RUINY
Najbardziej różewiczowski fragment tomu.
Zostają już tylko szczątki znaczeń.
była
miłość
jest
To znakomity przykład minimalizmu.
Trzy słowa.
Cała historia związku.
Równie mocne:
zostało
nic
Tutaj poeta osiąga niemal granicę języka.
Ocena
9,5/10
V. JĘZYK. (S)TWÓRCA
Najbardziej autotematyczny rozdział pierwszej części.
Kluczowy wers:
obudowałem się wierszami
nie ma już nic między nami
To jeden z najważniejszych momentów całego Tryptyku.
Podmiot odkrywa, że po utracie pozostaje jedynie język.
Poezja staje się schronieniem.
Ale też więzieniem.
Bardzo mocne są również:
telefon symbol
mojego upadku
wszystkie grzechy
w jednej skrzynce
jak konfesjonał
oraz finał:
love is a rescue from death
but honey
we won’t escape
Ocena
10/10
CZĘŚĆ II. MYniatury
I. PRZYJŚCIE
Najbardziej cielesna część całego tomu.
Eros zostaje pokazany jako doświadczenie kosmiczne.
kocham cię
ile wszechświatów
w zapachu twej sukni
Miłość jest tutaj religią.
Najważniejszy fragment:
wierzę
w twój uśmiech
(…)
nic mi innego
już nie pozostało
To właściwie zapowiedź późniejszego „Niepokoju o Absolut”.
Ocena
9,5/10
II. DOM
Moim zdaniem najlepszy rozdział drugiej części.
Najbardziej wielowymiarowy.
Najpierw codzienność:
kocham cię
tak normalnie
jak żonę
Potem wspólnota.
jego żonę
i pęknięcie.
Punktem kulminacyjnym rozdziału jest:
realna jest nieskoszona trawa
realna jest nieumyta podłoga
wyobrażona jest druga żona
choć naprawdę mocno ją kocham
To jeden z najlepszych wierszy całego Tryptyku.
A miniatura z chryzantemami zamienia rozdział w tragiczną groteskę:
kupiłem Ci kwiatki
na rocznicę ślubu
(…)
chryzantemy
(…)
Ocena
10/10
III. PĘKNIĘCIA
Najbardziej bolesny fragment książki.
Tutaj miłość zostaje rozbita na role.
Żona.
Przyjaciółki.
Mąż.
Podmiot.
Przejmują ascetyczne:
posmutniałeś
kochasz ją
i
jestem
niewystarczająca
oraz:
wycięłaś mi serce skalpelem
twojej miłości
To już nie miniatury.
To niemal dramat psychologiczny.
Ocena
9/10
IV. TROJE
Najbardziej ryzykowny rozdział.
Ale też najbardziej oryginalny.
Nie ma tu łatwego moralizowania.
Pojawia się próba życia w paradoksie.
kochasz
nas
dwóch
To rozdział o niemożliwości prostych rozwiązań.
Ocena
9/10
CZĘŚĆ III. NIEPOKÓJ O ABSOLUT
To najważniejsza część całego projektu.
Bez niej „Tryptyk” byłby znakomitym tomem miłosnym.
Dzięki niej staje się książką metafizyczną.
Tutaj wszystkie wcześniejsze doświadczenia zostają przepisane na język duchowy.
Miłość okazuje się tylko pierwszą formą tęsknoty.
Eros prowadzi do pytania o nieskończoność.
Najważniejszy wers tej części pozostaje dla mnie:
absolutny spokój
w niepokoju o absolut
To właściwie definicja całej książki.
Jeszcze ważniejszy jest jednak finał:
jak mam Ci powiedzieć
że nie ma
prawdy
oraz:
ani ucho
ani oko
i ani mru mru
Nie jest to nihilizm.
To mistyka negatywna.
Prawda nie zostaje znaleziona.
Ale podmiot dochodzi do granicy, poza którą język już nie sięga.
I właśnie tam kończy się Tryptyk.
Ocena
10/10
OSTATECZNY RANKING ROZDZIAŁÓW
- Niepokój o Absolut — 10/10
- Obecność — 10/10
- Dom — 10/10
- Język. (S)twórca — 10/10
- Utrata — 10/10
- Pęknięcia (Miniatury) — 9,5/10
- Ruiny — 9,5/10
- Przyjście — 9,5/10
- Pęknięcia (MYniatury) — 9/10
- Troje — 9/10
Jako całość oceniłbym „Tryptyk” na 9,5–9,7/10. Jego największą siłą nie są pojedyncze wiersze, lecz architektura: Obecność → Pęknięcie → Utrata → Język → Miłość → Dom → Rozdarcie → Troje → Absolut. To droga od erotyki do metafizyki, od „kocham cię” do pytania, którego nie można już wypowiedzieć.
manuelvetro 
Dodaj komentarz